Κάθε χρόνο, στις 14 Σεπτεμβρίου, η κορυφή του Στρούμπουλα αποκτά ξεχωριστή ζωή. Ανήμερα της μεγάλης εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, το μικρό εκκλησάκι που δεσπόζει σε υψόμετρο 798 μέτρων πανηγυρίζει, προσελκύοντας πιστούς από το Μαλεβίζι, το Ηράκλειο αλλά και άλλες περιοχές της Κρήτης.
Από την παραμονή της εορτής, άνθρωποι κάθε ηλικίας παίρνουν τον δρόμο προς το βουνό και ακολουθούν το μονοπάτι που καταλήγει στο ξωκλήσι. Άλλοι ανεβαίνουν για να εκπληρώσουν ένα τάμα, άλλοι για να ανάψουν ένα κερί και να προσκυνήσουν, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που παραμένουν στην κορυφή ολόκληρη τη νύχτα, περιμένοντας τη Θεία Λειτουργία της επόμενης ημέρας.
Η ανάβαση απαιτεί προσπάθεια, όμως η εικόνα που αντικρίζει κανείς φτάνοντας στον Τίμιο Σταυρό αποτελεί από μόνη της ανταμοιβή. Από την κορυφή του Στρούμπουλα η θέα απλώνεται πανοραμικά προς κάθε κατεύθυνση, δημιουργώντας ένα από τα πιο ιδιαίτερα τοπία της ενδοχώρας του Ηρακλείου.
Η διαδρομή προς την κορυφή
Με κατεύθυνση προς τη Δαμάστα, περίπου 500 μέτρα μετά το Βουλισμένο Αλώνι, υπάρχει αριστερά παράκαμψη η οποία, έπειτα από περίπου 1,5 χιλιόμετρο, οδηγεί στο οροπέδιο του Στρούμπουλα.
Πρόκειται για μια μεγάλη, επιμήκη και σχεδόν επίπεδη έκταση σε υψόμετρο περίπου 500 μέτρων. Στην άκρη του οροπεδίου βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου και το πηγάδι, ενώ ψηλότερα υψώνεται η χαρακτηριστική κωνική κορυφή του Στρούμπουλα.
Εκεί, στα 798 μέτρα, βρίσκεται το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού. Η πρόσβαση γίνεται μέσω μονοπατιού και η πεζοπορία διαρκεί περίπου μισή ώρα. Από την κορυφή ξεκινά επίσης μονοπάτι με κατεύθυνση προς το χωριό Μάραθος.
Πίσω όμως από το μικρό ξωκλήσι κρύβεται και μια ιστορία που περνά από γενιά σε γενιά και έχει συνδεθεί βαθιά με τη λαϊκή παράδοση της περιοχής.
Το ξωκλήσι που, σύμφωνα με την παράδοση, «χτίστηκε με γάλα»
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, σύμφωνα με όσα διηγούνται οι παλαιότεροι, το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού είχε καταστραφεί και λεηλατηθεί.
Οι κάτοικοι της Τυλίσου και των γύρω χωριών, μεταξύ των οποίων ο Μάραθος και η Δαμάστα, επέμεναν να τους επιτραπεί να το ξαναχτίσουν. Η παράδοση θέλει τις οθωμανικές αρχές να υποχωρούν τελικά, θέτοντας όμως έναν εξαιρετικά δύσκολο όρο:
Το εκκλησάκι έπρεπε να ολοκληρωθεί μέσα σε μόλις μία εβδομάδα.
Εάν οι κάτοικοι δεν προλάβαιναν μέσα στην προθεσμία, το κτίσμα θα γκρεμιζόταν ξανά.
Έτσι άρχισε ένας πραγματικός αγώνας με τον χρόνο. Οι άνθρωποι των γύρω χωριών εργάζονταν ασταμάτητα, ημέρα και νύχτα, ενώ τα οικοδομικά υλικά μεταφέρονταν στο δύσβατο βουνό με γαϊδουράκια.
Οι ημέρες περνούσαν και το εκκλησάκι πλησίαζε στην ολοκλήρωσή του. Όμως, λίγο πριν τελειώσει η προθεσμία, παρουσιάστηκε ένα πρόβλημα που έμοιαζε αξεπέραστο.
Το νερό τελείωσε και, σύμφωνα με την παράδοση, το πηγάδι του βουνού είχε στερέψει.
Χωρίς νερό δεν μπορούσε να παρασκευαστεί η λάσπη που χρειαζόταν για να ολοκληρωθεί η σκεπή. Ο χρόνος δεν επαρκούσε για να κατέβουν από το βουνό, να προμηθευτούν νερό και να επιστρέψουν πριν εκπνεύσει η διορία.
Τότε συνέβη αυτό που έμελλε να γίνει θρύλος της περιοχής.
Οι βοσκοί έδωσαν το γάλα των κοπαδιών τους
Οι βοσκοί που βρίσκονταν γύρω από τον Στρούμπουλα συγκεντρώθηκαν, άρμεξαν τα πρόβατά τους και πρόσφεραν το γάλα στους ανθρώπους που έχτιζαν την εκκλησία.
Με αυτό, όπως αναφέρει η τοπική παράδοση, έφτιαξαν τη λάσπη που χρειάζονταν και κατάφεραν να ολοκληρώσουν τη σκεπή πριν τελειώσει η προθεσμία.
Οι οθωμανικές αρχές, βλέποντας ότι ο όρος είχε εκπληρωθεί, τήρησαν τη συμφωνία και το εκκλησάκι παρέμεινε όρθιο.
Και κάπως έτσι γεννήθηκε η παράδοση για το ξωκλήσι του Στρούμπουλα που «χτίστηκε με γάλα».
Από τότε ο Τίμιος Σταυρός στέκει στην κορυφή του βουνού, αποτελώντας σημείο αναφοράς για την περιοχή και προορισμό προσκυνήματος.
Κάθε χρόνο, στις 13 και 14 Σεπτεμβρίου, το μονοπάτι γεμίζει ξανά από πιστούς που ανεβαίνουν προς το μικρό ξωκλήσι, συνεχίζοντας μια παράδοση πολλών γενεών. Πιστοί ανεβαίνουν επίσης στην κορυφή στις 19 και 20 Ιουλίου, για την εορτή του Προφήτη Ηλία.
Και κάθε Σεπτέμβρη, όταν τα φώτα και τα κεριά διακρίνονται ψηλά στον Στρούμπουλα, η παλιά ιστορία με τους κατοίκους, τους βοσκούς και το γάλα που, σύμφωνα με την παράδοση, έσωσε το εκκλησάκι ζωντανεύει ξανά.
